Nikozja to stolica Cypru. Dlaczego doszło do jej podziału? Czemu służy ten podział? 

W 2018 roku Cypr odwiedziło prawie 4 miliony turystów. Nacieszyli oczy cypryjskimi krajobrazami, odpoczęli pod słońcem na rozlicznych plażach. Niewielu spojrzało na strony przewodników traktujące o historii Cypru. To tragiczna opowieść naznaczona okupacjami: najpierw pod panowaniem osmańskim, potem w ramach brytyjskiego systemu kolonialnego, a w końcu w czasie wojny domowej, kiedy sąsiedzi zwrócili się przeciwko sąsiadom.

Doświadczenie.

Nikozja, część północna. Siedzę w restauracji przytulonej do strefy buforowej. Jej kuchnia wydaje się stanowić granicę. Za nią znajduje się około 100 metrowy pas  ziemi niczyjej. Dalej punkt kontrolny będący przejściem granicznym.

Są na świecie miasta przecięte granicą. Weźmy Cieszyn. Nie ma tam jednak zasieków w środku miasta, punktów kontrolnych i uzbrojonych żołnierzy. Jest most i prosty znak: tu jest Česká republika , tu jest Rzeczpospolita Polska. Zielona linia rozdzielająca Nikozje to surrealistyczny twór. Spacerujesz po mieście w przyjemny, słoneczny dzień, a przed Tobą wyrasta mur z zasiekami, monitoring,  wieże obserwacyjne oraz tablice informacyjne: strefa zakazana, zakaz robienia zdjęć i nagrywania. Obszar zdemilitaryzowany ma obecnie szerokość od kilkuset do zaledwie kilku metrów, w zależności od miejsca.

To nie tylko miejsce podziału miasta, to granica państw, przecięcie cywilizacji i religii. Nikozja mogłaby być miejscem spotkania dwóch kultur, symbolem pokojowego współistnienia. Tymczasem dzieli je, rozcina, podsyca animozję i wrogość. Stanowi otwartą ranę, która sprawia ból obu stronom tego najmniej znanego konfliktu w granicach Unii Europejskiej.

Mała wyspa, duży problem.

Historia podziału Nikozji jest nierozerwalnie związana z historią podziału Cypru.  Za punkt wyjścia uznajmy rok 1570. Wyspę podbili Turcy. Cypr, będący przez 2 tys. lat pod wpływem kultury greckiej został bezlitośnie skonfrontowany z kulturą najeźdźcy. Na wyspie osiedliła się ludność całkowicie odmienna od rdzennej, która szybko się asymilowała i dostosowała do etnicznej struktury wyspy. Turcy nie prowadzili przymusowej ani systematycznej islamizacji zajętego obszaru. Mimo to znaczna część Cypryjczyków przyjmowała ich wiarę, aby nie być postrzegana jako ludność drugiej kategorii. Pokłosiem tego jest współczesny, raczej luźny stosunek ludności zamieszkującej północną część Cypru do islamu. Wielu ludzi powszechnie określa się jako ateiści.

Turcy okupowali Cypr przez prawie 300 lat. Sytuacja uległa zmianie pod koniec XIX wieku.Turcja, nazywana w tamtym czasie chorym człowiekiem Europy, stawała się powoli celem imperialistycznych zapędów Rosji oraz pozostałych mocarstw europejskich. W latach 1877 – 1878 toczyła się wojna rosyjsko – turecka, która odcisnęła mocne piętno na sytuację Cypru. Wielka Brytania w porozumieniu z Francją starały się uniemożliwić Rosji zdobycie jakichkolwiek wpływów w basenie Morza Śródziemnego i umocnienia się na Bałkanach. W związku z tym Wielka Brytania rozpoczęła okupacje Cypru. W wyniku umowy z sułtanem tureckim Wielka Brytania miała przeciwstawić się traktatowi rosyjskiemu z San Stefano. W zamian za to miała dostać we władanie Cypr. 4 czerwca 1878 r. Anglia i Turcja podpisują tajną konwencję cypryjską, kwestionującą postanowienia pokoju z San Stefano. Na jej podstawie Wielka Brytania objęła w posiadanie Cypr, gwarantując Turkom wolność religijną.

Gdy w czasie I wojny światowej Turcja stanęła po stronie państw centralnych, Wielka Brytania anektowała Cypr. W 1915 roku wyspę uznano oficjalnie za kolonie brytyjską.

Społeczności zamieszkujące wyspę zasadniczo różniły się w kwestii przyszłości Cypru. Greko – Cypryjczycy zaczęli głosić idee Enosis, czyli włączenia wyspy w struktury państwowe Grecji. Turcy i zasymilowani Cypryjczycy obawiali się skutków takiego połączenia. Intensyfikacja myśli niepodległościowej nastąpiło w 1950 roku, kiedy zwierzchnikiem Kościoła Cypryjskiego został arcybiskup Makarios III. Napięcie narastało – Grecy utworzyli podziemną organizację zbrojną EOKA i zaczęli przygotowywać się do konfrontacji zbrojnej. Podjęto akcje dywersyjne polegające na podkładaniu bomb domowej roboty pod urzędy brytyjskie i w miejscach zamieszkania wysokich urzędników administracji brytyjskiej. Makarios został umieszczony w areszcie domowym na Seszelach, Terrorystyczne działania EOKA spotkały się z odwetem władz. Z Wielkiej Brytanii został sprowadzony oddział specjalizujący się w tłumieniu buntów. Wybuchła wojna domowa. W 1957 roku pod naciskiem opinii międzynarodowej uwolniono Makariosa. Tymczasem w grze pojawili się nowi gracze – Turcy cypryjscy, którzy w 1958 r. założyli TMT – Turecką Organizację Obronną. Celem organizacji było Taksim, czyli zjednoczenie z Turcją. Nawet rozejm pod koniec 1958 r. nie przyniósł spokoju. W lutym 1959 r. w Zurychu przedstawiciele Turcji i Grecji próbowali wspólnie rozwiązać problem Cypru. 16 sierpnia 1960 roku proklamowano niepodległość Cypru.

Arcybiskup Makarios został pierwszym prezydentem Cypru. Wydawało się, że pokojowe współistnienie dwóch społeczności może się udać. Przedstawiciele zwaśnionych stron zasiedli w jednym parlamencie. Szybko okazało się, że osiągnięcie kompromisu będzie trudne. Obie grupy blokowały się nawzajem. Radykałowie wrócili do działań zbrojnych. Walki rozpoczęli bojówkarze TMT, którzy zamordowali Turków cypryjskich, nawołujących do współpracy obu narodów. Agresja rozlała się po wyspie, każdy walczył z każdym. Na Cypr skierowano oddziały ONZ w ramach misji pokojowej UNFICYP. Nie zrealizowały one swojego zadania. Jedyną spuścizną ich obecności wydaje się zielona linia  wyznaczona w 1964 przez generała Petera Younga. Nazwa miała wziąć się od koloru pisaka, którym generał wyrysował linię na mapie.

W 1964 r. na enklawy tureckie uderzyła grecka Gwardia Narodowa. W 1967 r. władzę w Grecji przejęła agresywna junta wojskowa, zainteresowana przejęciem władzy nad Cyprem. Siły ekstremistyczne na wyspie zyskały sojusznika i zdecydowały się na wystąpienie przeciwko urzędującemu prezydentowi – Makariosowi. Doszło do zamachu stanu. Makarios posiłkując się siecią podziemnych korytarzy w pałacu arcybiskupim zdołał uciec. Pucz stał się dla Turcji pretekstem do wprowadzenia swoich wojsk. W 1974 roku następuje inwazja turecka, która kładzie kres pokojowym możliwościom rozwiązania problemów. Dochodzi do przymusowej migracji. Od 90 do 200 tys. greckich Cypryjczyków uciekło z terytoriów zajętych przez Turków, a w drugą stronę przemieściło się 40 – 65 tys. Cypryjczyków tureckich. Gdy 16 sierpnia ogłoszono kolejny rozejm, Turcy opanowali 38 % wyspy. Linia rozdzielająca została nazwaną linią Attyli. W lutym 1975 r. ogłoszono powstanie Federalnego Państwa Tureckiej Republiki Cypryjskiej. W 1983 r. Turcja ogłosiła niepodległość Północy ustanawiając Republikę Turecką Cypru Północnego, której do dziś nikt nie uznał.

Co dalej?

W 2003 r. nastąpiło zniesienie większości ograniczeń w przekraczaniu zielonej linii. 24 kwietnia 2004 r. ONZ przeprowadziła na terenie Cypru referendum w sprawie połączenia wyspy. Frekwencja była wysoka (88%), a wyniki zaskakujące. 65 % Turków cypryjskich było za, 75 % Południa było temu przeciwne.

Dlaczego tak się stało? Ciekawej odpowiedzi udziela grecki politolog, Gregoris Ioannou, adiunkt na Uniwersytecie w Glasgow:

Przychodzą mi do głowy cztery główne powody. Po pierwsze: ugruntowany pogląd, że Cypr jest zasadniczo grecki, a zaproponowany plan nie uwzględniał tego, zakładając podział władzy i polityczne równouprawnienie społeczności tureckiej. Po drugie: strach przed samą Turcją i jej możliwym wpływem. Pozostałe powody mają związek z ekonomią i Unią Europejską. W odniesieniu do gospodarki, południowy Cypr przeżywał właśnie boom i pojawiły się spekulacje, kto zapłaci za zjednoczenie.

Czynnik europejski jest bardziej interesujący, ponieważ akcesja do UE postrzegana była w mitycznych kategoriach: że grecki Cypr zwiększy swój wpływ w negocjacjach i pozbędzie się Turcji z wyspy, wraz z konstytucją z 1960 roku, która gwarantuje współdzielenie władzy przez obie grupy etniczne *

Jakie są możliwe scenariusze dla Cypru?

Nie widzę zbyt wielu scenariuszy, w zasadzie tylko dwa są możliwe. Jednym z nich jest powołanie dwunarodowej federacji, co jest już negocjowane od wielu dziesięcioleci. Moim zdaniem byłby to idealny scenariusz, ponieważ pozwoliłby na zakończenie konfliktu. Nie wydaje mi się jednak, by mógł się on spełnić w najbliższym czasie. Lewica jest jedynym aktorem w pełni zaangażowanym w zjednoczenie poprzez federację i po obydwu stronach to się nie zmieniło*

Pojawia się również problem napięć geopolitycznych i zasobów naturalnych: dostępu do złóż gazu ziemnego. Podejmowane przez Izrael próby współpracy z Grecją i Republiką Cypryjską nie będą sprzyjać osiągnięciu porozumienia pokojowego. Więc, jeśli nie ma porozumienia pokojowego, jedyną opcją jest status quo, choć nie jest ono opłacalne […] 

Potencjalny podział skończyłby się bałaganem: prawnym, politycznym, być może nawet doszłoby znów do przemocy. Więc nie sądzę, żeby takie rozwiązanie zostało przepchnięte. Może za 10, 20 lat sytuacja będzie inna, ale teraz nie widzę takiej możliwości *

*fragmenty wywiadu zamieszczonego na stronie internetowej krytyki politycznej, dostęp 07.06.2019, https://krytykapolityczna.pl/swiat/ue/cypr-rozmowa/

Nie widzę rozwiązania

Taka odpowiedź najczęściej pojawiała się w rozmowach z Cypryjczykami.

Yasemis – kierowca autokaru turystycznego. Urodził się w Nikozji. Mieszkał w dzielnicy zdominowanej przez greko – Cypryjczyków. Podczas inwazji tureckiej w 1974 roku został zmuszony do opuszczenia swojego domu, tak jak 300 tys. mieszkańców północnej części wyspy. Osiadł na południowym wybrzeżu. Dzisiaj wozi turystów do zamkniętej strefy, gdzie wciąż znajduje się jego mieszkanie. Varosha to miasto-widmo, ponieważ po 1974 roku nikomu nie wolno było się tam osiedlać. Turecka armia utrzymuje je, jako narzędzie w negocjacjach, Yasemis nie utrzymuje nadziei, że kiedyś tam wróci.

Michalis – właściciel tawerny w wiosce pod Limassol. Urodził się w Kirenii, na północnym wybrzeżu Cypru. Miał 8 lat kiedy na morzu zobaczył okręty wojenne, a na niebie bombowce. Musieli uciekać.

Siedzimy przy kieliszkach orzeźwiającego, białego wina. Widzę, że wydarzenia sprzed lat wciąż budzą emocje. Nie wiem, nie widzę rozwiązania.

Giorgos – kierowca busa obsługującego transfery lotniskowe: Kiedy miałem 9 lat nastąpiła inwazja. Pamiętam. Ludzie stracili wszystko – domy, mieszkania, dobytek, często rodzinę i przyjaciół. Teraz mam 54 lata i uwierzysz mi, nigdy nie byłem w północnej części Cypru. Nie pozwolę, żeby Turcy sprawdzali mi paszport na mojej ziemi. To jakbyś w drodze z Varsowi do Katowice musiał przekraczać granicę. Powiem Ci tyle: problemem nie są Turko-Cypryjczycy, na początku oni nie mówili nawet po turecku, operowali piękną greką, starsi do dzisiaj mówią (turecki przewodnik w Nikozji posługiwał się biegle greką). Problemem są osadnicy tureccy. W momencie inwazji Turcy cypryjscy stanowili 18 % mieszkańców Cypru. Dzisiaj, po sprowadzeniu Turków, na północy mieszka 40 % populacji Cypru.

W 2017 roku fiaskiem zakończyły się rokowania prowadzone w Szwajcarii. Jaka przyszłość czeka Cypr? Wydaje się, że do zjednoczenia jeszcze daleka droga.

Życie w podzielonej stolicy, na podzielonej wyspie.

Gwarantem pokoju na wyspie są oddziały ONZ, które zarządzają zieloną linią. Ponadto po stronie południowej stacjonuje około 7 tys. żołnierzy brytyjskich rozlokowanych w 3 bazach. Zgodnie z cypryjską konstytucją są oni gwarantem niepodległości wyspy. Republika Cypryjska utrzymuje około 40 tys. armie. Po stronie tureckiej (bądź jak wielu zwykło określać – okupowanej) rozlokowano prawdopodobnie 40 tys. żołnierzy tureckich.

Czy były pomysły na nowa stolice „Cypru Północnego”? Nie, ponieważ ofensywa wojsk tureckich zatrzymała się na linii stolicy. Podziału Nikozji dokonano na zasadzie 50/50.

Czy Turcja jest zaangażowana na Północy Cypru? Tak. Warto odnotować, że przed 1974 roku to na Północy zlokalizowana była zdecydowana większość hoteli i kurortów turystycznych. Obecnie pompuje się tam ogromne pieniądze. Inwestycje podjęła nawet rodzina Erdogana. Rosjanie i Brytyjczycy nie mają żadnego problemu z wybieraniem północnego Cypru na kierunek swojego wypoczynku. W Turcji wszelkie formy hazardu są zabronione. Republika Tureckiego Cypru Północnego okazała się więc idealnym miejscem na budowę kasyn.

Czy mieszkańcy części północnej mają podwójne obywatelstwo? Niektórzy mogą się ubiegać o paszport Unii Europejskiej.

Gospodarka Republiki Cypru opiera się na koncepcji raju podatkowego. Stosuje się tutaj podobną formułę jak na Macie, w Luksemburgu czy w Lichtensteinie. Na wyspie zarejestrowano 250 tys. zagranicznych firm. Na drugim miejscu znajduje się turystyka. W 2018 roku Cypr odwiedziło 4 mln turystów.

Republika Turecka Cypru Północnego stosunkowo szybko uzależniała się od subsydiów płynących z Ankary. Wszystkie pensje sfery budżetowej są wypłacane z budżetu Turcji. Uniemożliwia to jakiekolwiek rozmowy dotyczące ogłoszenia niepodległości przez ten obszar.

Część Nikozji zarządzana przez Republikę Cypryjską stanowi jej stolicę administracyjną. Tu znajduje się parlament, pałac prezydencki i wszystkie najważniejsze urzędy. W oczy rzucają się szyldy międzynarodowych marek i europejski klimat. Punkt graniczny znajduje się na zakończeniu głównego bulwaru miasta. Po kontroli z prostej, długiej ulicy reprezentacyjnej wchodzimy w turecki labirynt uliczek, w których handluje się przede wszystkim podróbkami znanych marek. W okolicy strefy buforowej znajduje się katedra gotycka zamieniona na meczet. Budynku znajdujące się w bezpośrednim sąsiedztwie zielonej linii są albo opuszczone albo zaniedbane. Nikt nie chce inwestować nie mając pewności jutra.